Şəms Təbrizi

Görkəmli Azərbaycan filosofu, mütəfəkkiri, sufi yolunun yolçusu Şəms Təbrizi... Şərqin "məna dənizi" adlandırılan bu dahi şəxsiyyətin həyatı sirlərlə, müəmmalarla dolu olub. Ta uşaqlıq illərindən həyatının sonuna qədər taleyin qəribəlikləri, sirli dərvişanə həyat tərzi, Mövlanə Cəlaləddin Rumi ilə tarixi görüşü, ona qarşı olan sui-qəsdlər və bu kimi digər hadisələr Şəmsi hər zaman onu tanımaq istəyənlərin maraq dairəsində saxlayıb. Dahi mütəfəkkirin fərqli həyat tərzi ilə bərabər, şəxsi həyatı ilə də bağlı məlumatlar kifayət qədər olmayıb. Onun həyatının ən qaranlıq və mübahisəli məqamlarından biri isə şübhəsiz ki, ölümü ilə bağlıdı...

Təbrizdə dünyaya göz açan Şəmsəddin Muhəmməd Əli oğlu hələ uşaqlıq illərindən valideynlərini və ətrafdakı insanları öz qəribə davranışları ilə təəccübləndirərdi. "Dinin günəşi" anlamına gələn Şəmsəddin adının ona kimin verdiyi məlum deyil. Hələ gənc yaşlarından daim özünü axtaran və axtarışda olan Şəms dərvişliyi seçərək təbrizli mürşid olan Əbu Bəkr Sələbaf Təbrizinin müridliyinə qədəm qoyur. Şəms qeyri-adi zahiri gözəlliyi və mənəvi təmizliyi ilə də daim seçilib. Cənubi Azərbaycan alimi Məhəmmədəli Tərbiyət onun haqqında yazır: "Şəmsəddin Təbrizi ruh qədər incə idi. Dinin və həqiqətin günəşi sanılırdı".

Deyilənlərə görə, Şəms hər zaman "Allahım! Gizli dostlarından birini mənə göstər!" deyə dualar edərmiş. Nəhayət, bir gün qeybdən belə bir səs gəlir: "Madam ki, israr edirsən, o halda bunun şükrü olaraq əvəzində bizə nə verəcəksən?". Şəms elə o an "başımı" deyə cavab verir... Ona aradığı şəxsin Anadoluda Mövlana Cəlaləddin Rumi olduğu söylənilir. Uzun illər keçdikdən sonra nəhayət ki, o Mövlana Cəlaləddin Rumini tapır, sanki bir-birini anlayan iki İlahi aşiq və iki məna dənizi bir-birinə qovuşur. Müasirləri onların bu görüşünü "Mərəcəl-Bəhreyn" də (iki dənizin qovuşması) adlandırıblar.

Böyük türk alimi Abdulbağı Kölpınarlı yazıb: "Şəms gəlməsəydi, Mövlana Mövlana olmayacaq, adi şeyxlərdən bir şeyx, saysız sufilərdən bir sufi olacaqdı. Fəqət bu da mühəqqəq ki, Şəmsin də nə adı duyulacaqdı, nə də şanı. Mövlana zatən bu coşğunluğa hazır idi. O silinmiş, arınmış, zeytun yağı qonmuş, fitili yonulub düzəldilmiş bir şam (qəndil) idi. Bu qəndilin yanması üçün bir atəş, bir qığılcım lazım idi. Elə Şəms o vəzifəni gördü. Fəqət, o qəndil yanınca Şəms də ona pərvanə kəsildi, canını verib onun işığına qarışdı. Şəms Mövlanaya bir ayna idi."

Filosofun həyatının ən qaranlıq məqamı onun ölümü ilə bağlıdır. Şəmsin gözlənilmədən yoxa çıxması çox hüznlü və qəribə şəkildə cərəyan edir. Bir gecə o Mövlana ilə otaqda oturarkən biri Şəmsi bayıra çağırır. Şəms vəziyyətin nə yerdə olduğunu anlayaraq qətlə yetirilmək üçün bayıra çağırıldığını anlayıb evdən çıxır. Sonra bayırdan möhkəm bir "Allah" sədası eşidilir. Mövlana bunu eşidib qapıya qaçır. Qapını açdıqda isə orada heç kəsi görmür. Yalnız bir neçə damla qan ləkəsi görünür yerdə. Heç Şəmsin cəsədi də orda gözə dəymir. Ondan sonra bir də Şəmsin izi tapılmır heç yerdə...

Mövlana bu hadisədən çox sarsılır. O, Şəmsi çox axtarır, onu tapmaq üçün iki dəfə Şam şəhərinə gedir. Amma Şəmsi gördüm deyən olmur ki, olmur... Məzarı da özü kimi sirr olaraq könüllərdə qalan filosof sanki taleyindən xəbərdarmış kimi sağlığında belə demişdi: "bizim məzarımızı könüllərinizdə axtarın"...

Şəmsin qeyb olmasından bir neçə il sonra Mövlanadan soruşurlar: "Sən Şəms gəlməzdən əvvəl heç kəsin şübhə etmədiyi bir müəllim idin, bəs Şəms gələndən sonra ondan nə öyrəndin?" Mövlananın isə cavabı belə olur: "Mən Şəmsə rast gəlməzdən əvvəl üşüdüyüm zaman isinirdim, lakin Şəmsdən sonra artıq isinə bilmirəm, çünki Şəms mənə bir şey öyrətdi: "Yer üzündə bir insan belə, üşüyürsə, isinmə haqqına sahib deyilsən"...

Bu məlumat "Respublika" qəzetinin "Dahiləri bir də belə tanıyaq" rubrikasından götürülmüşdür.